Landformer og lausmassar

Lausmassane som ligg drapert over berggrunnen utgjer ein av våre mest verdifulle naturressursar og gjev tilgong til ei stor mengd geologisk informasjon. Prosessane bak desse avsetjingane har i stor grad vore delaktige i utviklinga av det dramatiske og spektakulære landskapet me ser rundt oss i Noreg i dag.
Fjordar og dalar - kanskje våre mest spektakulære landformer? Slike trau er danna av glasial erosjon gjennom fleire istider og står som direkte prov på kva kraft tjukke elver av is utgjer. Frå Erdalen, Stryn. Foto: Louise Hansen

Utbreiinga av lausmassar og landformer er nært knytt til glasialhistoria i kvartær tid (siste ca. 2.6 millionar år) og spesielt til vår siste istid, weichsel (ca. 117 000 – 11 700 år sidan). Isbreanes erosjon under siste og tidlegare istider har grave ut dalar, forma unike landskapselement og avsett enorme mengder materiale. Desse spora og avsetjingane tolkar me for å danna eit bilete av vår yngste geologiske historie og for å forstå prosessane som har medverka til landskapsutviklinga. 

Breelvavsetning bestående av sand og grus. Slike løsmasser utgjør god byggegrunn, er svært viktige råmaterialer i en rekke sammenhenger og gode reservoarer for grunnvann. Fra Vinstra i Gudbrandsdalen. Foto: Fredrik Høgaas.
Breelvavsetjing samansett av sand og grus. Slike lausmassar utgjer god byggjegrunn, er svært viktige råmateriale i ei rekkje samanhengar og gode reservoar for grunnvatn. Frå Vinstra i Gudbrandsdalen. Foto: Fredrik Høgaas 

Kunnskap om og oversikt over landets lausmassar er òg viktig sett frå eit samfunnsmesseg perspektiv. Ei grundig kartleggjing gjev til dømes ei oversikt over kva typar råmateriale og naturresursar me har tilgjengeleg, i tillegg til vurdering av tema som byggjegrunn, avfallslagring, ressursbehov, anleggsverksemd, potensielle naturfarar, grunnvatnsførekomstar m.m.

Isbreane eroderte, forma og avsette

Lausmassane kartleggjast etter kva prosess som har vore dominerende under danninga. I Noreg er dei fleste jordartane direkte eller indirekte knytte til innlandsisens framferd, til dømes i form av morene- eller breelvmateriale, eller i form av sediment som vart spylt ut frå breane og heilt ut i havet. Avsetjingar som er meir uavhengig av glasiasjonane, er til dømes blokkhav, skredmassar og elve- og strandavsetjingar. Også desse er ofte indirekte påverka av kva som vart lagt igjen gjennom istidene.  

Rogenmorener øst for Hestkjølen i Nord-Trøndelag. Slike landformer finnes ofte i nedsenkninger av terrenget og er orientert på tvers av den tidligere isbevegelsesretningen. Foto: Harald Sveian.
Rogenmorenar aust for Hestkjølen i Nord-Trøndelag. Slike landformer finnast ofte i nedsenkingar av terrenget og er orientert på tvers av den tidlegare isbrerørsleretninga. Foto: Harald Sveian  

Landformer og terrengelement

Storleik, danningstid og -måte på landformer varierer enormt. Dei kan vera danna reint episodisk, som til dømes ved skredhendingar eller isskuring, eller kumulativt over fleire istider og mellomistider, som fjordar, dalar og alpine landskap. Terrengformene kan vera danna ved erosjon og modifisering av berggrunn eller sediment i det opphavlege landskapet, eller ved avsetjing av lausmasseformer.

Landformer dannast av ei rekkje geologiske prosessar. Innlandsisen står bak mange av dei, som langstrekte drumlinar av morenemateriale avsett under isen. Oftare kan likevel terrengformer koplast til breelvene som har avsett og erodert i materiale under, ved sida av og framføre breane, som til dømes eskarar og spylerenner. Der breelvene møter vatn, anten innsjøar eller havet, dannast det store delta eller subakvatiske vifteavsetjingar.

Landformer på liten og stor skala, både temporalt og romlig. To kryssende skuringsstriper kan ses ved kompasset, mens bakgrunnen domineres av egger og tinder som er gravd ut og skulptert av botnbreer over en lang tidsskala. Fra Handnesøya i Nordland. Foto: Fredrik Høgaas.
Landformer på liten og stor skala, både temporalt og romleg. To kryssande skuringsstriper kan verta sett ved kompasset, medan bakgrunnen dominerast av eggar og tindar som er grave ut og skulptert av botnbrear over ein lang tidsskala. Frå Handnesøya i Nordland. Foto: Fredrik Høgaas

Marine prosessar har vaska, sortert og omdistribuert materiale heilt sidan iskanten trekte seg tilbake mot innlandet. Dette har danna ei rekkje landformer i terrenget i samband med hevinga av landet, mellom anna vollar av strandmateriale som har vorte kasta langt opp på land av kraftige stormbølgjer. Landhevinga har òg blottlagt tidlegare fjordbotn, kor skredprosessar har danna skår i terrenget i form av leirskred. Det finnast òg mange andre prosessar som dannar terrengformer. Mangfaldet av geologiske prosessar, og interaksjonen mellom desse, er reflektert i eit endå større mangfald av landformer, noko som medverkar inn i vår forståing av det geologiske puslespelet.